Дархадын цэнхэр хотгорын түүх

Дархадын цэнхэр хотгорын түүх

Хөвсгөл аймгийн баруун хойд хэсэгт орших “Дархадын цэнхэр хотгор” хэмээн алдаршсан байгалийн үзэсгэлэнт энэ газар бол 248 жижиг, том гол горхи, 377 нуур цөөрмийн тогтоц, 24 рашаан булгийн ундарга бүхий их усны хагалбар юм. Мөн энэ бүсэд зүрхний бичлэгийг санагдуулам, хурц, шовх, гурвалжин оройтой, сүрдэм өндөр, хадан уулс байдаг нь байгалийн тогтоцыг аргагүй өвөрмөц болохыг илтгэнэ. Тэгвэл энэ бүх гайхамшиг хэрхэн үүссэн юм бол?

Энэхүү сонирхол татам түүхийг гадны судлаачид өргөн судалж, нутгийн байгаль хамгаалагчдад сургалт орсноор, уншигч таны оюунд мэдлэг болон очих боломж бүрджээ. Ингээд нутгийн байгаль хамгаалагч С.Ренчиндаваагийн яриснаар энэ түүхийг өгүүлье.

Дархадын хотгорын томоохон голуудын нэг болох Шишгэд гол хойд зүгийг чиглэн урсах ба түүнээс Енисей мөрөн эх авна. Гэтэл одоогоос арав гаруй сая жилийн өмнө галт уул дэлбэрч, Шишгэд голын Енисей мөрөн рүү цутгадаг голидрол, ай савуудыг хаажээ. Ингэснээр Шишгэд гол төдийгүй Шаргын гол, Арсайн гол, Тэнгисийн гол зэрэг 100 гаруй гол гадагш гарцгүй болсон тул ууланд тулан, ус тунаж, хуримтлагдсаар асар том далай үүсчээ. Тухайн үед одоогийн Дархадын хотгорт байдаг Хорьдол Сарьдагийн нурууд, тайга гээд өндөр уулс бүгд байгаагүй тул цэлгэр талыг ийнхүү ус бүрхэн авсан байна.

Ингээд ес орчим сая жилийн өмнө мөстлөг явагдаж, хөндий талыг бүрхсэн их усан далай хөлдөж эхэлжээ. Энэхүү мөстлөг хоёр орчим сая жил үргэлжилсэн ба удалгүй асар их дулаарал явагдахад өнөөх мөсөн далай дахин гэсч эхэлсэн байна. Хэрвээ бид ажиглавал одоо ч жижиг нуурууд мөн далайн мөс хайлах үед, мөсний тасарсан хэсэг эрэг рүү түрэн гарахад мөсний ёроолд шавар, шороо наалдан хөлддөг. Яг энэ жишгээр тэртээх долоон сая жилийн өмнө асар том далайн мөс, усны долгионд эрэг рүү түрэн гарч, шавар шороог хаман орзон бий болгосоор шавар тайга үүсчээ.

Енисей мөрөн-цөн түрэлтийн жишээ

Яваандаа шавар нь чулуужиж, ой модгүй нүцгэн хөх уулсыг бий болгосон нь одоогийн Хорьдол Сарьдагийн нурууд ажээ. Ийнхүү Дархадын хотгорын эргэн тойрны жижиг уулс ч мөн мөсний ёроолд наалдан, газраас ховхрон, дүүжлэгдсэн шавар, мөс нь хайлах үед тогтож үлдсэний үр дүнд бий болсон байна. Харин өнөөх далай уулсаа сэтлэн урсаж, Енисей мөрөн зэрэг гадагш урсах голидролоо бий болгосон байна.

Үүнийг гадны судлаачид олон туршилт, судалгаагаар баталсан байна. Тухайлбал,

1.Хорьдол Сарьдагийн уулсад гонзгой, тэг бөөрөнхий чулуунууд олон байдаг. Үүний учир нь их усан далай аажим аажмаар долгилон доошлохдоо тухайн үеийн өндөр шавар эргийнхээ(одоогийн уул) шаврыг усныхаа долгионоор дугуйлан хаясан нь олон жилийн явцад чулуу болжээ. Ингээд 6,5 сая орчим жилийн өмнө далай дундарсаар, гадагш урсан гарч зөвхөн голууд нь үлдсэн байна. Үүний үр дүнд Дархадын хотгор усыг нь авчихсан, шавар хонхор л болж үлджээ.

2. Үүнийг батлах бас нэг баримт нь- Далай ганцхан өдрийн дотор ширгээд эсвэл урсаад алга болчихгүй. Маш урт хугацааны явцад дундарсаар, дундарсаар үгүй болох нь мэдээж. Тэгвэл одоогийн Дархадын хотгор дахь Товог уул, Жаргант уул гээд маш олон нүцгэн уулсыг сайтар ажиглавал, дундуур нь бүслүүр мэт үе гарсан байдаг нь далай бага багаар доошлон дундарч байсныг баталдаг байна.

Ийнхүү далай урсаж, ширгэж дуусахад тогооны ёроол шиг хонхорт бүх шим тэжээл нь үлджээ. Тиймээс таван сая гаруй жилийн өмнө тэрхүү их шим тэжээлт нутгаас асар өтгөн, шигүү ой ургаж Дархадын хотгорыг дүүргэсэн байна. Гэтэл 4,8 сая орчим жилийн өмнө аянга цахилгаанаас үүдэн байгалийн түймэр гарч, ой тэр чигтээ шатаад тогтохгүй, шаталт нь газрын гүнд хүртэл явагдан, эргэн нөхөн төлжихөөргүй болж, зөвхөн хар шороо үлдсэн байна. Хар шорооноос ой ургах боломжгүй, харин өвс ургамал ургаж эхэлжээ.  

Ингээд 3,6 сая орчим жилийн өмнө тэрхүү шатсан ойн нурам дээр хөрс бий болсноор өнөөгийн Дархадын хотгорын өнгө төрх ерөнхийдөө бүрэлджээ. Үүний баталгаа нь тухайн бүсийн хөрсийг 1 метр 70 см орчим ухахад, хар шороо, шавар, элс зэрэг давхрагууд байх ба түүний дор хар үнс байдаг аж. Энэ нь тэрхүү асар өтгөн ойн их шаталтаас үлдсэн нурам ажээ.

Ийнхүү Дархадын хотгор нэгэн цагт далайгаар бүрхэгдэж, нэгэн цагт ой модоор бүрхэгдсээр, олон сая жилийг туулж өнөөгийн өнгө төрхөө олсон байна.

37
таалагдаж байна

2
таалагдахгүй байна

Холбоотой мэдээлэл Бүгдийг үзэх

Сэтгэгдэл (-)

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү!
0/1000
  • Зочин ×
    Хариулах ({[{ cmmnt.children.length }]})
    0/1000
    • Зочин {[{ childComment.ip_address }]} ×
      {[{ childComment.text }]}
      {[{ childComment.dislike_count }]}
    • Бусад сэтгэгдэл ()
  • Бусад сэтгэгдэл ()

Дуртай төрөл

10:10

Санхүүгийн Эрх Чөлөөнд Хүрэх Хэцүү Биш!

2024-04-12
5:42

Гудамжны хоолыг хөгжүүлэхэд төрийн агентлагуудын уялдаа хэрэгтэй

2022-05-09
4:41

Монголын анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэр

2022-05-05
4:37

Колумби улс энэ долоо хоногт нэг сая орчим Венесуэлийн цагаачдад түр эрх зүйн статус санал болгоно

2022-05-03

МОНГОЛ ГЕНЕРАЛЫН ӨДӨРТ

2022-04-28

Цагийн өнгө өө гэж...

2022-04-18

Гоёыг хуваалцана...

2022-04-18

Шойгугийн 7 том алдаа

2022-04-04

ЭМЯ: Коронавируст халдварын 47, орон нутагт 36 тохиолдол батлагдлаа

2022-04-02

ЭМЯ: Ковидын 127 тохиолдол бүртгэгдэв

2022-04-01

ЭМЯ: Ковидын 112 тохиолдол бүртгэгдэв

2022-03-31

ЭМЯ: Улаанбаатарт 52, орон нутагт 33 тохиолдол батлагдав

2022-03-30

МОНГОЛЫН БИЗНЕСИЙН САЛБАР Ц.БААТАРСАЙХАНЫ "ХАЛААСАНД БАЙНА"

2024-04-12

Б.Баярдаваа: Ирэх онуудын эдийн засгийн тогтвортой өсөлтөд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүйн тулд өнөөдөр бодлогын хүүг бууруулж байна

2024-04-11

Н.Учрал: Манай салбарт IT мэргэжилтнүүдийн хомсдол бий болсон‼

2024-04-09

Метро түгжрэл бус хөгжил дагуулна

2024-04-09

Д.Өнөрболор: Төвлөрөл сааруулахын тулд орон нутаг хөгжих ёстой

2024-05-05

G7-ГИЙН БҮЛЭГ 2035 ОН ГЭХЭД НҮҮРСНИЙ ҮЙЛДВЭРЭЭ ХААНА

2024-04-30

Монгол улсын ерөнхий сайд асан “бохир” мөнгөөр Манхэттэн дүүрэгт тансаг сууцнууд худалдаж авсныг тогтоожээ

2024-03-27

Дэлхийн мэдээ цөөн үгээр 03.26

2024-03-26

Соёолжийн нүхэн гарцаас Нарантуул хүртэлх авто замыг гурав хоног хаана

2024-05-05

Сан нэртэй газруудын мөнгө салхинд хийсчихдэг гашуун туршлага бий

2024-05-02

Сард ТЭРБУМЫН санхүүжилттай ЗГ-ын Хяналт хэрэгжүүлэх газар ямар үйл ажиллагаа явуулдаг вэ

2024-05-02

Замын-Үүд Эрээний авто замын хилийн боомт гурав хоног хаана

2024-04-30

Р.Дарханбаяр - Дотоод, гадаадын хөрөнгийн зах зээлд хэрхэн оролцох вэ?

2022-03-31

ХААН Банк “Хадгалаад аял” урамшуулалт аянаа зарлалаа

2022-03-31

Redmi брэндийн гар утсаа хөнгөлөлттэй зээлээр худалдан авах боломжтой боллоо

2022-03-31

Голомт банкнаас дараах тендерийн сонгон шалгаруулалтыг зарлаж байна

2022-03-31

Н.Өнөрцэцэг: Миний эсрэг энэ бүх асуудлын ард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх байна гэж хардаж байна

2023-12-02

Уилл Смитийн эхнэр түүний араар тавьсан тухай телевизийн шууд эфирээр өөрт нь хэлэхийг дэлхий нийтээрээ харсан...

2022-04-18

Циркээ авъя аа...

2022-04-04

Б.Жаргалсайхан: Цөмийн дайнд цөмөөрөө үхнэ шүү...

2022-04-01

Аз жаргалтай наслахад ямар хүчин зүйл нөлөөлдөг вэ сэдвээр багш, судлаач О.Саранчулуунтай ярилцав

2024-04-11

Диплом Подкаст: TomYo-ийн Стратеги хариуцсан захирал О. Энхжин

2021-06-23

"Zolo Show" подкаст - Ц. Баяр (TUUH.MN)

2021-06-14

Маркетинг Подкаст - МИШЭЭЛ СИТИ төслийн ахлах, Бизнес хөгжлийн захирал Ц. Будхүү

2021-06-11

Н.Ганибал: : “Эрдэнэс Баянбогд” бол стратегийн ач холбогдолтой орд учир УИХ-аар хэлэлцэх ёстой

2024-04-04

Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтнуудад энэ оны 06-р сарын 30 хүртэл хугацаанд орон сууцны ипотекийн зээлийг 3 хувийн хүүтэй олгохоор тохиролцлоо

2024-03-27

Орос, Хятад руу шинэ хоолой барихад Европ тусална

2022-04-01

10 жил гацсан уул уурхайн биржийн хууль батлагдах уу?

2022-01-12

Хүний амьдралын эхний 7 жил ирээдүйд хэн болохыг тодорхойлдог

2021-10-30

Өсвөр насныхны сэтгэл гутралын зонхилох шалтгааныг гэр бүлийн зөрчил тэргүүлж байна

2021-10-28

Таны хүүгийн оюуны чадавх хадам аавынхтай тань дүйнэ...

2021-09-12

Найзтай болж чаддаггүй хүүхдэд хэрхэн туслах вэ?

2021-09-02

XII ТОЙРОГ: ЕРӨНХИЙЛӨГЧ АСНЫ ХҮРГЭН, ГИШҮҮН АСНЫ ДҮҮ БА ХУУЛЬ ЗҮЙН ЭКС САЙД ГОРИЛЖ БАЙНА

2024-05-05

Х.Нямбаатар: Д.Өнөрболор 50 машины зогсоолтой байх ёстой юмуу?

2024-04-29

Хотын дарга ХБНГУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт элчин сайд Хэльмут Кулитцийг хүлээн авч уулзлаа

2024-04-29

Сонгуулийн прогноз: ХҮЧ ХАЯСАН VI ТОЙРГИЙН ЯЛАГЧИД ХЭН БАЙХ ВЭ?

2024-04-27

ЕБС-ийн сурагчдын амралт ирэх даваа гаригаас эхэлнэ

2022-04-01

Монгол, Оросын оюутан солилцоог нэмэгдүүлнэ

2021-12-18

"Манай улс цээжлэх, давтах гэсэн доод эрэмбийн мэдлэг түгээж байгаа нь хамгийн том учир дутагдал"

2021-11-29

Б.Атар-Эрдэнэ: Бид гадаадад байгаа 2000 хүүхдэд монгол хэлний хичээл заасан

2021-11-29

МУГТ Л.ЭНХРИЙЛЭН ИХ ДУУЛГААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЛЭЭ

2024-05-05

Жилберто Верас: Монгол боксчид дэлхийд хүчтэй өрсөлдөгч

2022-03-31

Э.Цэндбаатар: Бүх бүсийг нь авна. Хоёрдугаар сард дахин тулаантай

2021-12-26

Бөхчүүд нэгдсэн стандартын зодог шуудаг, малгай өмсдөг болно

2021-12-20

ТАНИЛЦ: ГАЗНААС ҮҮДЭЛТЭЙ ГАЗРЫН НАЙМААНЫ “ДЭЛБЭРЭЛТ”-Д ТҮРҮҮЛЖ ӨРТӨХ ТӨРИЙН ТОМЧУУД

2024-01-29

БНСУ хүн амынхаа 70 хувийг 10 дугаар сар гэхэд бүрэн вакцинжуулна

2021-08-15

CAAK ӨНЦӨГ: Сэтгэл гутрал хэмээх бидний чимээгүй дайсан

2021-05-19

CAAK ӨНЦӨГ: Орос болон барууны орнуудын вакцины ялгаа юу вэ?

2021-05-12

Төрийн эрх мэдэл хэнд байх ёстой вэ?

939

МАН-ыг тараах Ерөнхийлөгчийн захирамжийн тухай та ямар үзэл бодолтой байна вэ?

1,050

Коронавирусийн вакцинуудаас та алийг нь үр дүнтэй гэж бодож байна вэ?

1,621

Хэрэв та АНУ-ын иргэн байсан бол Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хэнд саналаа өгөх вэ?

417